HIV đã bắt đầu như thế nào?

Chúng ta chưa bao giờ biết rõ chi tiết rằng đâu là khởi nguồn của đại dịch AIDS, nhưng loạt khám phá về gen gần đây đã tiết lộ đôi điều. Câu chuyện bắt đầu tại thời điểm khi mối liên hệ giữa loài tinh tinh và loài người khiến lịch sử thay đổi.

Ta đã biết căn bệnh bắt nguồn từ đâu: một vùng đất nhỏ trong rừng rậm phía đông nam Cameroon. Ta cũng đã biết nó bắt đầu vào lúc nào: trong khoảng hai mươi năm trước hoặc sau năm 1900. Ta có ý tưởng khá hợp lí về cách thức mà căn bệnh xuất hiện: một thợ săn bắt một con tinh tinh bị nhiễm bệnh làm thức ăn. Bằng cách này, người thợ săn ấy đã để cho virus từ máu con vật lây sang mình (có lẽ là) thông qua một vết cắt trên da trong khi chặt thịt.

Nói về phần nguyên nhân: đây là nơi câu chuyện trở nên hấp dẫn, và khủng khiếp nữa. Ta thường hay nghĩ về những căn bệnh theo kiểu nó sẽ làm hại đến người ta như thế nào. Nhưng chúng có câu chuyện của riêng mình. Chúng được sinh ra. Chúng lớn lên. Chúng thuyên giảm. Đôi khi chúng chết đi. Trong mỗi trường hợp, những sự thay đổi xảy ra không hoàn toàn ngẫu nhiên.

Mấy mươi năm nay, không ai biết những lý do đằng sau sự xuất hiện của đại dịch AIDS nhưng hiện tại rõ ràng việc đó đã xảy ra và sự phát triển khủng khiếp lúc ban đầu đã diễn ra trong suốt kỷ nguyên thuộc địa của châu Phi giữa hàng đoàn người và cả công nghệ mới đến xâm chiếm vùng đất mà phương thức cổ xưa vẫn còn chiếm ưu thế. Sức mạnh châu Âu gắn liền với cơn sốt săn lùng của cải lẫn danh tiếng làm bùng lên các chuyến đi băng qua những con sông lầy lội vào rừng rậm vốn hiếm khi có con người nào đặt chân đến trước đó.

Cuộc tiến công đầu tiên do những kẻ không mời mà đến này chính là hàng ngàn công nhân khuân vác gốc Phi. Bị chính quyền thuộc địa Âu châu cưỡng bách lao động, họ băng rừng trên những con đường qua khu vực mà giờ đây, các nhà nghiên cứu biết rằng đấy là nơi khai sinh ra cơn dịch AIDS. Chính tại đây, trong một khoảnh khắc nào đó đã xảy ra việc lây truyền từ tinh tinh sang người làm xuất hiện lần đầu tiên một dòng virus có tên: HIV-1 nhóm M.

Một trăm năm sau kể từ ngày ấy, nó chịu trách nhiệm cho 99% các ca tử vong do AIDS – không chỉ riêng tại Phi châu mà còn cả ở Moscow, Bangkok, Rio de Janeiro, New York, Washington. Mọi sự bắt đầu khi phương Tây áp đặt ý muốn của mình lên một vùng đất xa lạ đã mang đến các yếu tố cần thiết tạo thành đại dịch AIDS.

Chính tại đây, một cách vô tình nhưng có lý do – chắc chắn không hề trong sáng – thế giới đã tạo nên một mồi lửa tạo điều kiện cho chúng bùng phát.

Tinh tinh ở Cameroon

Nhiều loài linh trưởng như gorilla và khỉ đều có thể mang trong mình một loại virus tương tự HIV. Nhưng các nhà khoa học giờ đây biết rằng HIV-1 nhóm M được hình thành từ một loại virus lây lan trong cộng đồng những con tinh tinh sống tập trung ở Cameroon, một đất nước ngổn ngang với rất nhiều hải cảng tấp nập ven bờ Đại Tây Dương,với vùng cao nguyên đông đúc và một khu vực phía nam tương đối phát triển mà đến ngày nay vẫn rất ít cư dân. Đây từng là quê hương loài tinh tinh đó.

Việc tìm ra chính xác địa điểm đòi hỏi nỗ lực rất lớn từ những bộ óc khoa học tuyệt vời. Một đội nghiên cứu quốc tế do Giáo sư Beatrice Hahn từ Đại học bang Alabama tại Birmingham và Paul Sharp từ trường Đại học Edinburgh đã phát triển một dự án công phu liên quan đến việc nghiên cứu loại virus linh trưởng trong phân tinh tinh thu nhặt được trên những trảng cỏ phía nam Cameroon.

Để tìm ra một dòng virus linh trưởng có độ tương đồng lớn về di truyền học với chủng HIV gây chết người nhiều nhất, đội nghiên cứu phải thành lập 10 trạm trên khu vực này. Hai trong số các trạm nằm cách biệt hoàn toàn ở phía đông nam Cameroon nhằm tránh thật xa khỏi những vùng đông dân cư.

Chính tại hai trạm này, đội của Sharp và Hahn đã khám phá ra các mẫu chứa virus linh trưởng vốn gần như tương xứng tuyệt đối với HIV-1 nhóm M đã giết chết hàng chục triệu người.

Đăng trên tờ Science vào năm 2006, khám phá trên củng cố thêm cho cuộc điều tra đi tìm ngày sinh của loại virus này. Lại một lần nữa, nghiên cứu di truyền học cung cấp những manh mối quý giá.

Đã từ lâu, các nhà khoa học biết về một mẫu máu, được bảo quản kể từ năm 1959, cho thấy HIV đã lây lan ở Kinshasa, thủ đô Congo, vài thập kỷ trước khi loại virus này tạo nên sự chú ý cho cộng đồng quốc tế kể từ thập niên 80. Năm 2008, nhà sinh học tiến hóa Michael Worobey đã khắc họa rất kỹ lưỡng hình ảnh mà ông báo cáo cho tờ Science về việc tìm ra mẫu thứ hai của loại virus này trong một mẫu sinh thiết lấy từ hạch bạch huyết vào năm 1960. 

Bằng cách so sánh hai mẫu virus mang tính lịch sử này và vẽ ra sự khác biệt cấu trúc gen của chúng trong phòng thí nghiệm tại Đại học bang Arizona, Worobey khẳng định rằng HIV-1 nhóm M cũ xưa hơn nhiều so với suy nghĩ của bất kỳ ai. Cả hai mẫu virus dường như bắt nguồn từ một tổ tiên trong khoảng thời gian giữa 1884 đến 1924. Con số chính xác nhất có lẽ là 1908.

Cùng nhau, hai khám phá trên cho ta manh mối cụ thể nhất về sự xuất hiện và những ngày đầu của đại dịch này.

Cách nơi ra đời của chủng HIV-1 nhóm M không xa là một con sông lớn – Sangha – chảy qua vùng lõi Trung Phi. Khúc sông này không hề lý tưởng để tàu bè qua lại vì những cồn cát và mật độ dày đặc của quần thể thực vật dọc bờ sông.

Chính tại khúc thắt lưng đặc biệt hiểm ác này, gần nơi đội của Hahn và Sharp tìm thấy thủy tổ của HIV, một số khu định cư lớn của loài người đã từng phát triển. Nhưng có rất nhiều cộng đồng dọc sông Sangha còn dễ tiếp cận hơn.  Và quay ngược 180 độ về hướng nam, những khu thị tứ mua bán dọc bờ sông trong quá khứ, chính là con sông Congo anh dũng, con đường huyết mạch của Trung Phi. 

Một khi virus lây từ tinh tinh sang người, một ai đó có thể đã mang HIV dọc theo sông Sangha, băng qua con sông Congo vào Kinshasa. Người Bỉ đã lập nên thành phố này vào năm 1881, trong suốt thời kỳ được các sử gia gọi tên “thời xâu xé châu Phi” khi mà chính quyền đô hộ chia nhỏ lục địa này ra để thống trị. Đến đầu thế kỷ 20, Kinshasa, sau đó được gọi là Leopoldville, trở thành thành phố lớn nhất vùng Trung Phi, với tốc độ phát triển thương mại ra thế giới bên ngoài nhanh chóng mặt đã bơm sức sống cho vùng đất này.

Một ít chứng cứ cuối cùng và đầy thuyết phục đã ủng hộ học thuyết cho rằng Kinshasa nằm tại trung tâm của những hoạt động đầu tiên của căn bệnh này.

Các nhà khoa học nghiên cứu HIV-1 nhóm M đã tìm thấy nhiều loại có liên quan, cái mà họ gọi là chủng phụ, mỗi chủng đều có chút ít khác biệt về cấu trúc di truyền và cách thức lây truyền ra thế giới. Họ khám phá ra một trong số các chủng trên đã di chuyển qua phía đông từ Kinshasa đến hồ Victoria. Một chủng khác đi xuống phía nam đến Zambia, Botswana và Nam Phi. Một chủng khác nữa lại theo tàu băng qua đại dương đến Haiti rồi sau đó đến Hoa Kỳ và châu Âu. 

Các chủng khác không đi đâu xa. Chúng ở lại khu lòng chảo Congo. Nhưng khi các nhà khoa học phác thảo bản đồ lịch sử di truyền của những chủng này và xây dựng một sơ đồ phả hệ HIV mở rộng, dường như tất cả đều lây lan từ một cú bùng nổ. Cú “big bang” của đại dịch AIDS. Nơi khởi nguồn chính là Kinshasa.

Ngà voi và cao su

Làm nên sức mạnh cho sự bùng nổ này chính là hoạt động giao thương phát đạt của vùng châu Phi thuộc địa. 

Ngày nay, ngà voi có lẽ là vật khá xa lạ. Nhưng trong thời cực thịnh của nó, ngà voi được xem là mặt hàng xinh đẹp, đa dụng và thiết yếu trong nhiều vật dùng hằng ngày. Nó được dùng để làm ra quả bi-da (billiard - ND), đồ trang sức và dao kéo. Những người thợ làm đồ nội thất kết hợp ngà voi vào các sản phẩm tủ bàn của mình, nghệ nhân đưa chất liệu này vào các bức tượng. Thợ kèn túi dùng ngà làm chuôi, nút chỉnh và bộ phận thổi. 

Khi nguồn cung ngà voi dần trở nên khan hiếm vì các quan thuộc địa giết voi mỗi lần lên đến cả ngàn con, cao su thế chỗ và đóng vai trò huyết mạch kinh tế của chế độ thuộc địa tại lòng chảo Congo. Những chiếc vỏ xe bằng cao su có thể bơm hơi đầu tiên dành cho xe đạp đã trở nên phổ biến vào những năm 90 của thế kỷ 19. Việc sản xuất xe hơi hàng loạt về sau đẩy nhu cầu về vỏ xe cao su lên thêm lần nữa.

Trở ngại duy nhất đối với việc thu gặt lợi nhuận khổng lồ của các công ty Âu châu chính là: tập trung ngà voi và cao su cần lượng nhân công khổng lồ. Lấy ngà từ một con voi có nghĩa là đuổi theo con thú đó, giết nó và rồi cắt lấy cái răng nanh. Việc lấy cao su cần phải rạch thân cây, thu lấy rồi phơi khô phần nhựa lỏng chảy ra – đôi khi phơi trên da của chính người đi lấy nhựa.

Giải pháp cho nhu cầu nhân lực sớm hiện rõ. Quyền lực của thực dân đã tạo ra sự chiếm hữu nô lệ cần thiết:  nhân lực nằm ở họng súng.

Cách tiếp cận này không chỉ dừng ở chỗ thu thập ngà voi và cao su. Các ngành công nghiệp tạo ra nhu cầu khủng khiếp về cơ sở hạ tầng để lấy hàng từ những con tàu neo dọc bờ Đại Tây Dương. Có nghĩa là các phu khuân vác Phi châu phải mang hàng hóa lẫn đồ dự trữ tới bất kỳ nơi nào mà những con thuyền chạy bằng hơi nước không thể đến.

Họ cần công nhân để xây đường ray, trạm mua bán, khu lưu xá. Và ai đó cần phải vận hành máy hơi nước, bốc các toa tàu, mang ngà hay những khối cao su về từ trong rừng. Khi công nhân ương bướng, các công ty thực dân triển khai binh lính được vũ trang hạng nặng để giữ cho các bánh răng của khối công nghiệp khổng lồ này tiếp tục quay.

Tất cả những vai trò đó đều do người châu Phi đảm nhiệm. Rất nhiều trong số họ được chuyển đến từ các làng mạc cách đó hàng trăm, thậm chí hàng ngàn cây số. Cuộc đời của người châu Phi tại đây rẻ mạt như món hàng dùng một lần. Theo tính toán của các phóng viên và người truyền giáo đương thời, các quan chức thuộc địa trên khắp vùng lòng chảo Congo đã yêu cầu thực hiện những cuộc tàn sát hàng loạt và phóng hỏa các ngôi làng cứng đầu trong khi thực hiện tái định cư cưỡng bách theo cách không khác gì trại tập trung. 

Vai trò của phu khuân vác Phi châu

Vào tháng 12 năm 1895, chính quyền thuộc địa Đức nghe báo cáo rằng góc đông nam Cameroon có lượng ngà voi và cao su nhiều đến mức khó tin đang chờ được khai thác.

Người Đức sau đó nhanh chóng trao quyền cho một công ty để giành kiểm soát khu vực này bằng vũ lực. Trong bốn năm tiếp theo, họ bành trướng sức mạnh khắp khu đông nam Cameroon và thành lập một trạm mua bán trên bờ sông Ngoko khoảng 120 km về phía thượng nguồn, nơi dòng nước hòa với con sông Sangha. Trên cồn đất tạo thành bởi hai con sông này, HIV hoặc là vừa mới được sinh ra, hoặc là sẽ sớm xuất hiện.

Trạm mua bán có tên Moloundou, ngày nay vẫn còn là một khu thị tứ sầm uất. Nhưng vào thời ấy, đấy là nơi hẻo lánh đến mức khó có thể hình dung. Một số ít khu định cư đã phát triển trong các cánh rừng cấm này. Có thể có hai lối ra: một là bằng tàu hơi nước dọc theo sông Ngoko đến sông Sangha rồi vào sông Congo; hai là đi đường bộ qua đất liền đến Đại Tây Dương. 

Đường sông thuận tiện hơn đường bộ. Những con tàu hơi nước chuyên chở lượng lớn ngà và cao su lấy từ vùng đông nam Cameroon.  Nhưng các tuyến đường bộ rất cần thiết để kết nối Moloundou với các trạm mua bán khác lẫn các vùng đất giàu ngà và cao su.

Trong những chuyến đi này, phần lợi nhuận được tạo ra bởi những người dân châu Phi mà mỗi người vác trên mình lượng hàng nặng đến 25 kg. Điểm nhộn nhịp của con đường này có lẽ đã được mở mang giữa các khu vực trong đất liền với phần bờ biển, trạm kiểm soát trên con đường này ghi nhận con số hơn một ngàn cửu vạn đi ngang qua đây trong một ngày bình thường.

Giao thương nơi nào, dịch bệnh nơi đó

Rủi thay, có thứ gì đó đã theo sau các chuyến mua bán cao su trên khắp Cameroon. Câu trả lời là: dịch bệnh. Bệnh ngủ, bệnh đậu mùa và viêm da có thể được bắt gặp nhiều nhất.

Chính quyền thuộc địa muốn thực hiện các chiến dịch tiêm ngừa diện rộng cho bệnh đậu mùa và lập ra các khu vực cách ly nhằm ngăn cửu vạn tiếp cận. Nhưng thậm chí khi họ đã làm như thế rồi, dịch bệnh vẫn lan tràn.

Trong số đó có bệnh giang mai vốn do người Âu châu mang đến. Trong vòng vài năm, nó đạt đến mức đại dịch dọc theo các tuyến đường vận chuyển và những trạm giao thương dọc bờ sông ở Cameroon đến vùng lòng chảo Congo. Giờ đây ta không thể biết sự lây lan gây ra do các vụ cưỡng hiếp gây ra hậu quả bao nhiêu so với các hình thức khác, nhưng có một điều rõ ràng rằng hoạt động thương nghiệp thực dân tại đây tạo nên các mạng lưới mới khổng lồ về các hoạt động tình dục – con đường lây lan hàng loạt mới. (trong vài thập niên sau, đường lây thông qua việc dùng lại kim tiêm y tế có lẽ cũng đóng vai trò nào đó trong sự lan tràn HIV)

Thế nên chuyến du hành đầu tiên của HIV có lẽ là như thế này: một thợ săn giết con tinh tinh bị nhiễm bệnh trong khu rừng đông nam Cameroon, loại virus linh trưởng xâm nhập vào cơ thể anh ta thông qua vết cắt trong quá trình chặt thịt, rồi biến đổi thành HIV.

Câu chuyện này có lẽ đã xảy ra nhiều lần trước đó, trong suốt mấy trăm năm khi mà khu vực này có rất ít liên hệ với thế giới bên ngoài. Nhưng giờ đây hàng ngàn cửu vạn – cả nam lẫn nữ – qua lại khu vực này thường xuyên, tạo ra nhiều cơ hội cho loại virus này di chuyển hướng đến trạm mua bán khu bờ sông, ví dụ như Moloundou.

Một trong số những nạn nhân đầu tiên – có thể là một thợ săn, một cửu vạn hay một tay săn ngà voi – đã truyền HIV cho bạn tình của mình. Có lẽ đã có một đợt bùng phát nhỏ quanh khu trạm mua bán trước khi loại virus này lên tàu đi xuống dòng Sangha. Trong chuyến đi định mệnh xuống phía nam, HIV có thể đã hoành hành trong cơ thể của những nạn nhân đầu tiên ấy, hoặc có thể lây lan thêm cho ai đó: một anh lính hay một công nhân. Hoặc có thể người mang virus là một phụ nữ: một cô vợ bé, một thương nhân.

Cũng có thể loại virus này mất vài bước để đi xuống phía nam, phỏng đoán từ Moloundou đến Ouesso, rồi thẳng hướng đến Bolobo trên chính con sông Congo.

Có thể thậm chí đã xuất hiện hàng loạt ca lây nhiễm tại những thị trấn sầm uất dọc theo phần còn lại của tuyến đường sông. Tuy nhiên tại các thương trạm dọc theo con sông, HIV có lẽ đã chiến đấu để tạo ra bất cứ thứ gì để có thể vượt qua một đợt bùng nổ mang tính địa phương và ngắn hạn.

Phần lớn thế giới thuộc địa này không có đủ nạn nhân để cho loại virus yếu ớt như thế có thể bắt đầu đại dịch. HIV khó lây hơn nhiều loại bệnh lây nhiễm khác. Người ta có thể quan hệ tình dục cả trăm lần mà không bị nhiễm bệnh. Để lây lan rộng như thế, HIV cần một cộng đồng đủ lớn để duy trì sự bùng nổ và một nền văn hóa tình dục mà trong đó, người ta thường có nhiều hơn một bạn tình để tạo thành mạng lưới lây nhiễm giúp thúc đẩy loài virus này đi tới.

Để hoàn thành sứ mệnh nhẫn tâm của mình, HIV cần một nơi chưa từng thấy bao giờ tại Trung Phi nhưng giờ đây trỗi dậy thành tâm điểm của vùng: một nơi rộng lớn, thịnh vượng, cuồng nhiệt đầy cứng những người và năng lượng, nơi các luật lệ cổ xưa bị gạt ra xa giữa sự hỗn độn của một chốn bán buôn mới mẻ.

HIV cần Kinshasa. Chính tại đây,cách Cameron hàng trăm cây số về phía cửa sông, HIV bắt đầu phát triển còn hơn cả một chút bùng nổ lúc ban đầu. Chính tại đây, AIDS lớn lên thành đại dịch.

Đặt câu chuyện khoa học cạnh bên một quá trình lịch sử làm mọi điều trở nên sáng tỏ. Vào những năm 20 của thế kỷ trước, khi các tuyến đường sắt đã sẵn sàng, giá trị của con sông Sangha cũng không còn như xưa. Tuyến đường thủy với những con tàu hơi nước cũng thế. Cao su rớt giá thê thảm. Hoạt động của con người trên vùng đất này cũng thưa dần.

Thế nên chuyến đi mơ hồ của một dòng virus HIV giết người chỉ có thể thực hiện được trong vài chục năm cuồng loạn, tức khoảng những năm 1880 đến 1920. Nếu không có ‘thời xâu xé châu Phi’, ắt hẳn ta khó lòng chứng kiến HIV tìm đường đi về phía đông nam Cameroon rồi sau đó giết hại hàng chục triệu mạng người. Thậm chí một cú trì hoãn cũng có thể giữ chủng HIV này lại trong rừng sâu, rồi chính tại đó, nó sẽ có một cái chết cô đơn.

Nguồn

 
 

Đăng kí nhận tin

Đăng ký Email với Trung tâm Ngoại Ngữ Báo Chí để cập nhật thông tin mới nhất.

Thông tin liên hệ

  • ĐT: 08.3930 2459 - 0903.650088

Kết nối với chúng tôi

Bạn đang ở: Home Thông tin Tin tức & Sự kiện HIV đã bắt đầu như thế nào?